شرح متون و ابیات ادبیّات پیش دانشگاهی

درس بیست و دوم                                                                                                                             دیوان شرقی

هجرت

«یوهان ولفگانگ گوته» شاعر و حکیم آلمانی(1749- 1832) با قوّه­ی تخیّل بی­نظیر، روح بلند پرواز، قدرت بیان و قلم سحرآمیز نه تنها بر ادب آلمان که بر ادبیّات جهان تأثیر گذاشت. او علاوه بر ادبیات در پزشکی و علوم زبیعی نیز آثاری مانند«تغییر حال گیاهان» و «تئوری رنگ­ها» را خلق کرد.

مهم­ترین آثار ادبی وی، عبارت­اند از:«ورتر فاوست، اگمونت، نغمه­های رومی و دیوان شرقی – غربی».

گوته، شیفته و دل­بسته­ی شعر و اندیشه­ی حافظ بود.

معنی جمله­ها و عبارت­های مهم درس

شمال و غرب و جنوب پریشان و آشفته اند. تاج ها در هم می­شکند و امپراتوری به خویش می لرزد:  همه ی دنیا را(جز شرق)آشوب و فتنه فراگرفته است. شاهان و حکومت های بزرگ رو به زوال و نابودی­اند.

دوزخ: استعاره از همه­ی دنیا(غیر از شرق)                      آهنگ: قصد                شرقِ دل­پذیر: ایران

نسیم روحانیّت: اضافه­ی تشبیهی                                                تاج­ها: فرمانروایی­ها، پادشاهی­ها

آبِ خضر: آبِ حیات                            اختران آسمان را بیدار کنند: آرایه­ی تشخیص دارد.

اعتراف

آتش را که در روز دودش از راز درون خبر می­دهد و در شب شعله­اش پرده دری می­کند: آرایه­ی «تضاد و طباق» و «تشخیص» دارد.

پرده دری: بی­شرمی. افشاگری.

عشق نیز چون آتش است که پنهان نمی ماند. زیرا هرچه عاشق در رازپوشی بکوشد، باز نگاه دو دیده­اش از سر ضمیر خبر می­دهد: عشق آتش سرکشی است که نمی توان آن را پنهان کرد زیرا هرچه عاشق،عشق خود را مخفی نماید، باز نگاه او، راز درونش را فاش می کند.

آرایه­ی تشبیه.                 سرّ ضمیر: راز درون

دل در بندِ ... داشتن: علاقه مند و شیفته ی ... بودن.         ناچار جهانی را شیفته­ی آن می­خواهد: مردم جهان(مجاز به علاقه­ی حال و محل).

لاجرم: به ناچار، ناگزیر                  «ش» در کشانش: نقش مفعولی دارد. (آن را برای کسان).

خواه... خواه: حرف پیوند مرکّب.

تقلید

از گفته ی شورانگیز تو چنان آتشی بر دلم نشسته که سراپای مرا در تب و تاب افکنده است: غزل های پرشور و احساس تو، مرا در آتش پرسوز و گداز عشق گرفتار ساخته است.

ریزه­کاری­ها: نکته ها و آرایه­های ادبی                      لباس الفاظ: اضافه­ی تشبیهی

با ظاهری یکسان معنایی جدا داشته باشد: جناس کامل                 سینه­ی دریا: اضافه­ی استعاری

سرِ امواج: اضافه­ی استعاری           «تو آن کشتی­ای ... و من آن تخته پاره­ام ...»: آرایه­ی تشبیه دارند.

بی­خودانه سیلی خورِ اقیانوسم: بی اختیار، سرگردان امواج هستم.          تلاطم می­کند: موج برمی­دارد.

هنوزم جرئت آن است: هنوز جرئت آن را دارم                  مرید: شاگرد.

خودآزمایی

1-     گوته مفهوم«آب خضر» را از حافظ گرفته است. در دیوان حافظ دو بیت بیابید که به این مفهوم اشاره داشته باشد.

فرق است از آب خضر که ظلمات جای اوست                             تا آب ما که منبعش الله اکبر است

آبی که خضر حیات از او یافت                                                     در میکده جو، که جام دارد.

2-     مفهوم بیت: « برقی از منزل لیلی بدرخشید سحر        وه که با خرمن مجنون دل افگار چه کرد»در کدام عبارت آمده است؟

ای حافظ،هم چنان که جرقه ای برای آتش زدن و سوختن شهر امپراتوران کافی است،از گفته ی شورانگیز تو چنان آتشی بر دلم نشسته که سراپای مرا در تب و تاب افکنده است.

3-     با توجه به متن،بین سه مقوله ی «آتش و عشق و شعر»چه تناسبی وجود دارد؟

همه­ی سه مقوله­ی پنهان نشدنی هستند و بالاخره برملا می­گردند و به ویژه شعر.(مراجعه کنید به قطعه ی اعتراف)

4-     به عهده­ی دانش­آموز است.

5-     با راهنمایی دبیر خود،نمونه ای از تکرار قافیه را که دارای دو معنی جدا باشد بیابید.

گلاب است گویی به جویش روان(جاری)                                      همی شاد گردد زبویش روان(جان)

خرامان بشد سوی آب روان(جاری)                                             چنان چون شده باز جوید روان(جان)

آتش است این بانگ نای و نیست باد(هوا و دم)                           هر که این آتش ندارد نیست باد(باشد)